وێنهیهك له كتێبخانهی بهدرخان
بهدرخانیهكان كێن
بهشی سئ ههم
ئــــــهمین عالی بهدرخان
دامهزرێنهری كۆمهڵهی تهرهقی و التعاونی كوردی بووه, دامهزرێنهری كۆمهڵهی زانین و بڵاوكردنهوهی كوردی بووه, دووهم سهرۆكی كۆمهڵهی خهباتی كوردستان و دامهزرێنهرو سهرۆكی كۆمهڵهی ڕێكخستنی كۆمهڵایهتی كوردی بوو, تـــــا له ساڵی ١٩٢٦ كۆچی دوایی كرد.
ئهمین علی بهدرخان خاوهنی شهش كوڕ و كچێك بوو به ناوی مهزیهت و كوڕهكانی ناویان (سورهیه ـ حیكمهت ـ جهلادهت ـ كامهران ـ تۆفیق ـ سهفدهر)بهدرخان بوون.
دوایـــی حكومهتی توركی نازناوی بهدرخانیهكانی گۆڕی , ئهوانهی له توركیا مابوونهوه پاش ناوی (چنار)ی بۆ دانان , و ههندێكیشی بێ نازناو كردبوو واتا بێ نازاناوی كردن و ئهوانهی میسر ناونا به والـــی , بهڵام ئهوانهی كه پێشووتر مابوونهوه ههر به بهدرخان نازناویان مایهوه.
محمد صالح بهدرخان ١٨٧٤-١٩١٥
ناوی تهواوی محمد محمود صالح عهبدوڵڵا خانی ئازیزیـ صالحی باپیری برای میر بهدرخانه كه دوای ئهوهی میری بۆتان و بنهماڵهكی بۆ شاری لازقیهی سوریا دوور دهخرێنهوه , محمد صالح بهدرخان له ساڵی ١٨٧٤ لهوێ لهدایك دهبێت.لهتهمهنی پێنج ساڵیدا لهیلا خانی دایكی كۆچی دوایی كردووه , و داپیری بهخێوی كردووه و لهتهمهنی ههشت ساڵیدا باوكی دهستگیر دهكرێت, داپیری بردهوێتی له دیمهشق و له مزگهوتهكانی ئهوێ دهخاته بهر خوێندن, دواتر چهندین قوتابخانهی كردووه بۆ تهواو كردنی خوێندن , بهڵام ئهو مهبهستی بوو له ڕێگای ڕۆشنبیری و ووشیاری خزمهت به میللهتهكهی بكات , زمانهكانی توركی و عهرهبی زۆر باش دهزانی و شارهزاییهكی باشی له زمانی فهرهنسیدا ههبوو و ئاگاداری ڕۆشنبیری ئاوا بوو زۆر به باشیی, ئهمشی به ههمان شێوهی باب و باپیری رێچكهی كوردایهتی و ههوڵدان بۆ دۆزی ڕهوای كورد ههوڵیدهدا چونكه زۆر باش ئاگاداری زوڵم زۆرداری تورك بوو دهرههق به میللهتهكهی.
له دوای راگهیاندنی دهستوری دهوڵهتی عوسمانی له ساڵی ١٩٠٨, كورد پهروهرهكان و ڕۆشنبیرانی كورد له ساڵی ١٩١٠ كۆمهڵهی (هێڤی)ان پێكهێنا كه دامهزرێنهرانی بریتی بوون له (مهمدوح سهلیم بهگ ـ خهلیل خهیاڵی ـ قهدری بهگ ـ ئهكرهم جهمیل پــاشا), م.صالح بهدرخان چالاكترین ئهندامی ئهم كۆمهڵهیه بوو كه ئهركی سهرهكی ئهم كۆمهڵهیه بڵاو كردنهوهی ڕۆشنبیری و هۆشیاری كۆمهڵایهتی بووله نێوان كوردهكاندا.
ئهم كۆمهڵهیه چهند گۆڤارێكی به زمانی كوردی و توركی بڵاو كردهوه لهوانه : (گۆڤاری ڕۆژی كورد ـ یهكبوون ـ ههتاوی كورد) لهسهر ئهم گۆڤارانه م. صالح دهستگیركرا , گرتنی ئهم و بڵاوكردنهوهی ئهم ههواڵه له گۆڤارهكانیان بووه هۆی بڵاو بوونهوهی هۆشداریهكی بهرفراوان ، له ساڵی ١٩١٥ كۆچی دوایی كردووه.
سورهیا بهدرخان ١٨٨٣-١٩٣٨
سورهیا كوڕی ئهمین عالی بهدرخانه له سوریا له ساڵی ١٨٨٣ له دایك بووه و ئهندازیاری كشتوكاڵی تهواو كردووه, له ساڵی ١٩٠٦ تاوانبار كرا بهوهی یهكێك بووه لهوانهی كه رچوان پاشایان كوشتووه چونكه ئهوكات له نوسینگهی سوڵتان كاری دهكرد و لهبهر ئهم هۆیهش دوور خرایهوه. دوای راگهیاندنی دهستووری دووهمی توركیا گهڕایهوه ئهستانبوڵ و لهوێ له ساڵانی ١٩٠٨-١٩٠٩ خولی دووهمی ڕۆژنامهی كوردستانی دهركرد تـــــا ٣٠-٣-١٩٠٩ گیرا و حوكمی بوسوردا ردا به تۆمهتی ئهوهی كه پهیوهندی بهو كهسانهوه ههبووه كه كاری سهربازی ئهنجامداوه, بهڵام سوڵتان لێی خۆش بوو و له ساڵی ١٩١٠ دووری خستهوه .
و لهساڵی ١٩١٢ گهڕایهوه بۆ ئهستانبۆڵ و كۆمیتهی نهێنی شۆڕشگێڕانی كوردی پێكهێنا و دهستی بهكاری سیاسی كرد و بۆ جاری دووهم گیرا و فهرمانی كوشتنی دهرچوو , بهڵام توانی له دهسهڵاتی عوسمانی ههڵبێت.و ڕووی له قاهیرهی پایتهختی میصر كردوو له ساڵانی ١٩١٧ خولی سێیهمی ڕۆژنامهی كوردستانی دهركردهوه بهڵام به ناوێكی خوازراوهوه , بهڕێوهبهری بهر پرس (عهزیزی ئهحمهد), له ١٢-٩-١٩١٧ تـــا ٢٢-١-١٩١٨ نزیكهی ١١ ژمارهی لێ دهرچوو به ههردوو زمانی كوردی و توركی .
كۆمیتهی سهربهخۆیی كوردستانی دامهزراند و ههردهم لو ههوڵی ئهوهدا بوو دۆزی كورد به دونیا بناسێنێ و ههمیشه پهیوهندی به ڕۆشنبیران و كورده دوور خراوهكانهوه كردووه بۆ دهست كهوتنی پشتگیری بۆ مهسهلهی كورد و زۆر ههوڵی دروستكردنی پهیوهندی دیبلۆماسی دا لهگهڵ ئینگلیزهكان , بهڵام ئینگلیزیكان سورهیا بهدرخانیان له هاوڕێكانی دوور خستهوه و ماوهی ئهوهیان پێ نهدا كه چالاكیهكانی خۆی بهردهوام بێت
بۆكوردستان
بیكهوهژیانی ئاشتیانهودوورلهتوندووتیژی ریزگرتنهلهخوینی شههیدان
لهكوردستانی ئهمرۆ جیاوازی دین كۆسب نهبووهودهبئ ریزی لیگرین
سهیری كوردستان مهكهن بهچاوی میسروتونس و یهمهن و سوریا
ئهگهر چاولیكهرییه نامانهوئ كوردستان مهكهن بهعهرهبستان لهژیر ناوی دین
بهدهست هینانی كورسی لهكوردستان بهههلبژاردنه لهرئ ی دهنگدان نهك
بهویرانكردنی سهرومالی هاوولاتیان یان سوتاندنی شوینه ئایینیهكان
كورتهیهك لهژیانی ههژار
ههژاربۆكوردستان
ههموو ساڵێك میللهتی كورد له ههینی ۲ی ڕهشهمه یادی كۆچی دوایی ههژاری موكریانی شاعیری نهتهوهی و زانا و مێژوونووس دهكاتهوه كه له ساڵی ١٩٩١دا له تهمهنی ههفتاساڵیدا كۆچی ماڵئاوایی كردووه.
ههژار ناوی عهبدولڕهحمانی شهرفكهندییه و له ساڵی ١٩٢١دا له دایك بووه له شاری مههاباد خوێندوویهتی و بووهته ڕووناكبیرێكی هوشیار و بهشداری له دامهزراندنی كۆماری دیموكراتی مههاباد به سهرۆكایهتی پێشهوا قازی محهمهد له ٢٢-١-١٩٤٦ كردووه ، ههژار ڕووی كردۆته كوردستانی باشوور و دواییش له شاری بهغدا نیشتهجێ بووه و بۆ پایزی ١٩٤٧ بۆ چارهسهر كردنی نهخۆشی كه تووشی سیل بوو، دهچێته لوبنان و دوای چاكبوونهوهی ماوهیهك له سوریا دهمێنێتهوه دوای ههڵگیرسانی شۆڕشی ئهیلوول له ساڵی ١٩٦١دا، مامۆستا ههژار دهچێته پاڵ شۆڕشهكه به سهر كردایهتی بارزانی.
كاتێكیش كه ڕێككهوتتنامهی 11ی ئاداری ١٩٧٠ له نێوانی سهركردایهتی شۆڕشی كورد و میری ئێراق مۆركرا، ناردرا بهغدا بۆ ڕێكخستنی كاروباری یهكێتی نووسهرانی كورد كه تازه له ١٠-٢-١٩٧٠دا دامهزرا بوو، له كۆنگرهیهكهی ئهو یهكێتییه به سهرۆكی دهستهی بهڕێوبهر ههڵبژێردرا و له ههمان كاتیشدا كرا به ئهندام له كۆڕی زانیاری كورد و توانی له ساڵی ١٩٧٢دا پهرتووكی شهرفنامهی شهرفخانی بتلیسی له فارسییهوه بكاته كوردی و له چاپخانهی كۆڕی زانیاری كورد چاپی بكات.
جگه لهم پهرتووكه بهنرخهشی ئهم بهرههمانهشی چاپكردووه
-
دیوانی ههژار بۆ كوردستان –
بهیتی سهره مهڕ –
هۆزی له بیركراوی گاوان –
دیوانی شێخ ئهحمهدی جزیری –
فهرهنگی ههمبانه بۆرینه –
چێشتی مجێوهر –
وهرگێڕانی قورئانی بۆ سهر زمانی كوردی –
شرفنامه –
– چوارخشتهکییهکانی حهکیم عومهری خهییام
بۆ داگرتنی کتێبی “بۆ کوردستان” ئێره کلیک بکهن
ههژار موكریانی
ئــاواز : فهرید عیسا
كــوردستان نيشــتمانى كــورد
كوردستان, نیشتمانی كورد
بهرز و پیرۆزی سوێندت پێ ئهخۆم
بهسهربهخۆیی, به خوێن و به گیان
به ماڵ و منداڵ, به قوربانی تۆم
كوردســـتـان, كوردســـتــان
كـوردستان , بــهرزان , بــادینــان
چیای مهتین , پیران, هوندرێن، سهفین
ئهزمڕ، زمناكۆ,گهرمیانو بهمۆ
به خوێنی ئاڵی لاوانت نهخشین
كوردســـتـان, كوردســـتــان
كوردستان, پهیمانم داوه
یان ئازاد ژیان, یان ئازا مردن
تازه بهسهرچوو,وهك جاری جاران
له ڕووی داگیركهر, سهرنهویكردن
كوردســـتـان, كوردســـتــان
كوردستان , نیشتمانی كورد
بهرز و پیرۆزی, سوێندت پێ ئهخۆم
بهسهربهخۆیی, به خوێن و به گیان
به ماڵ و منداڵ, به قوربانی تۆم
ئهكرهم ساڵهح ڕهشه
ئهكرهمی صالحی ڕهشه كێیه
ئهكره می مهحمودی ساڵهحی ڕهشه ناسراو به (ئهكرهمی ساڵهحی ڕهشه) له ٢٥-١-١٩٣٦ ئهو ڕۆژهی حاجی موستهفا یــاموڵكی كۆچی دوایی كرد له شاری سلێمانی له گهڕهكی پیرمهسوور لهدایك بووه.
لــه ساڵی ١٩٤٤ له دوای ساڵێك خوێندن له حوجره چووهته بهر خوێندی قوتابخانه و قۆناغی سهرهتایی له قوتابخانهی خالیدیه تــا پۆلی سێیهمی سهرهتایی خوێندووه و دواتر بۆ تهواوكردنی قۆناغی سهرهتایی چووهته قوتابخانهی گۆیژه , قۆناغی ناوهندی له قوتابخانهكانی (ناوهندی سلێمانی و گۆیژهی له ئێواران ) تهواو كردووه, له ساڵی ١٩٥٢ لهبهر بــارو دۆخی سیاسی ئهكات چووهته بهغدا و لهوێ له پهیمانگای (بیلانجۆ) كه ئههلی بووه بهشی ژمێریاری تهواو كردووه, كه له ههمان ساڵدا ڕاپهڕینی قوتابیان دهستی پێكرد كه به ئینتیفازهی ١٩٥٢ ناوی دهركردبوو و تیایدا بهشدار بووه, پــاشــان له ساڵی ١٩٥٣ دهگهڕێتهوه بۆ شاری سلێمانی و له خوێندن بهردهوام دهبێت تــا ساڵی ١٩٥٤ , و لهبهر ئهوهی ئهو ساڵه ههڵبژاردنی پهرلهمان بوو بهرهی نیشتمانی نوێنهری خۆی دهست نیشان كردبوو,، دوایی خۆپیشاندان و ناڕهزاییان دهربڕی له شێواندنی ههڵبژاردن دواتر له ترسی گرتن واز له خوێندن دههێنێت و ڕوو له شوعهیبه دهكات و بۆ ماوهی ٣ مانگ و نیو عهسكهری دهكات, له ساڵی ١٩٥٦ كاری سینهما ڕهشید دهگرێته دهست كه موڵكی خۆیان بووه تــــــا ســاڵی ٢٠٠٦ به بهردهوامی بهڕێوهبهری ئهو سینهمایه بووه, دواتر تێكیانداو له ساڵی ٢٠٠٨ جێگاكهی كرا به ڕهشه مۆڵ لــه بههاری ساڵی ١٩٥٩ به پیلانێك دهگیرێت لهگهڵ چهند كهسێكی تردا و ماوهی ٤٥ شهو له بهندیخانه دهمێنێتهوه و له ٨/ شوباتی/ ١٩٦٣ و چوار مانگ و ١٥ ڕۆژ بهن دهكرێت و سلێمانی بهجێ دههێڵێت، دوای ئهوهی له ساڵی ١٩٦٣ كودهتاكهی عبدالسلام عارف بهسهر حهرهس قهومیهكاندا ڕوویدا بارو دۆخێكی نوێ هاته ئاراوه و ئهكرهمیش دهگهڕێتهوه شــاری سلێمانی.
-
لـــه ساڵی ١٩٧٦دا دهست دهكات به كۆكردنهوهی ههموو نازناوهكانی شاری سلێمانی ههر له كۆنهوه تــــا سهرهتاكانی شهستهكان و ههمووی به پێی پیتی ئهبجهدی و ئافرهت و پیاو به جیا كۆدهكاتهوه * له مانگی تشرینی یهكهمی ساڵی ١٩٨٠ دهست دهكات به كۆكردنهوهی زانیاری مێژوویی لهسهر شاری سلێمانی له ههموو ڕوویهكهوه, دواتر له ساڵی ١٩٨٤ و له یادی ٢٠٠ ساڵهی دامهزراندنی شاری سلێمانی مۆڵهتی له چاپدانی كتێبی ((شــاری ســلێمانـی)) له بهغدا وهربگرێت و دوو بهرگی لێ چاپ بكات, كه ههر بهرگێكیان ٣٠٠٠ دانهی لێ چاپكرا, ههر بهرگێكیان دوو جار له چاپداریهوه و له بهر گرنگی كتێبهكه ههر زوو له كتێبخانهكاندا نهما.
ســاڵی ٢٠٠٠ كتێبی شهوچهرهی شاری بڵاو كردهوه به تیراژی ٢٠٠٠ دانه.
له ٢٣-٢-٢٠٠٤ دهبێته خاوهنی ئیمتیازی ڕۆژنامهی (كۆڕی تێكۆشان) و دوو ساڵ و ٢٢ ژمارهی لێ بڵاو دهكرێتهوه كه بابهتی سهرنج راكیشی تێدا بڵاو كردۆتهوه.
نووسهر به شێوهیهكی زۆر ورد و پڕ مێژووی ئهو شاره جوانهی نووسیوهتهوه و ئێمهش ههندێك لهو بابهتانه بۆ ئێوهی بهڕێز بڵاو دهكهینهوه به مهبهستی زیاتر ئاشنا بوون بهم شاره جوانه تا ههر كهسێك دووره و دهستی به كتێبهكان ناگات له ڕێكی ئهم ماڵپهرهوه به دهستی بهێنێت.
هیوادارین ههمووشارهكانی كوردستان ئهندازیاریكی میژوو نووسی وهكو وهكرهمی شالهح رهشهیان ههبیت بۆمیژووی شارهكهیان
لهگهڵ هیوای تهندروستی باش و تهمهنی درێژ بۆ نووسهر ئهكرهمی ساڵهحی ڕهشه
تیمی ماڵپهری ڕێبهری كوردی
بهدرخانیهكان كێن
بهشی دووهم
عبدالله خان ٣ كوڕی ههبووه كه (ئهسعهد و میر بهدرخان و صالح ) بوون, شایانی باسه مــیر بهدرخان خاوهنی ٢١ كوڕ و ١٩ كچ بوو به ناوهكانی
كوڕهكان: تێلی حمید ـ تاهیر موخلیس ـ فهرید عوسمان نوری ـ ئهحمهد خهلوسی ـ بهحری رهزا ـ ئهحمهد بهدری پاشا ـ مستهفا عهلی شــا ـ ئهمین عالی بهگ ـ محمد نهجیب شــا ـ یوسف كامیل ـ حهسهن فهوزی ـ خهلیل رامی ـ میقداد میدحهت ـ حوسێن كهنعان پاشا ـ محمد عالی ـ خالید سیف الله ـ عهلی شامیل شـــا ـ سعد الله ـ زوبێر ئادهم ـ عهبدول رهحمان سامی ـ مراد رهمزی) كچهكان : نهفیسه ـ فهخریه ـ سامیه ـ ساریه ـ زمیره (مریهم) ـ حهلیمه ـ لهیلا ـ شهفیقه ـ زهریفه ـ عائیشه ـ فاتمه ـ زلیخه ـ زیرجد ـ عهزیزه ـ ئامیه (رهبیعه) ـ ئامینه ـ ماریا ـ روقیهـ ئاسیا
ئــهمین عالـــی بهدرخان ١٨٥١ – ١٩٢٦
له ســـاڵی ١٨٥١ له دایك بووه و قۆناغهكانی خوێندنی قوتابخانهی تایبهت به مناڵانی مـــیرانی سوڵتان خوێندوویهتی, له ئهستهمبوڵ بهشی مافزانی تهواو كردووه.كهسێكی زۆر ڕۆشنبیر و لێهاتووبوو , لهسهر دهستی (حاجی قادر) فێری خۆشهویستی خاك و نیشتمان كرابوو. دوایی ئهوهی بهدرخان عبدالله خان كۆچی دوایی كرد ههموو ئهرك و بهرپرسیارێتی كهوته سهر شانی ئهمین عــالــی بهدرخان, لهبهر ئهوی بنهماڵی بهردخانهكان بنهماڵهیهكی كوردی ناسراو و خاوهن متمانهی ناوچهكهیان بوون سوڵتانی عوسمانی بۆ ئهوهی كوردان له دهوری كۆببنهوه ١٣ كوڕی ئهم بنهماڵهیهی كرده مـــیر والــی و زابت و له ناوچهكانی دهروهی كوردستانی دانان. له ســاڵی ١٨٧٧ ئهمین عالی بهدرخان لهگهڵ عوسمانیهكان دژی رووسیا شهڕی كرد بهڵام به بێ ئهوهی بجهنگێ له بهرهكانی جهنگ گهڕایهوه.
لـــه ســاڵی ١٨٨٩ لهگهڵ مدحت پاشادا كۆبونهوه و ههوڵی داگیرساندنی شۆڕشیاندا و بۆ ئهم مهبهستهش له ئهستهمبوڵهوه بهرهو كوردستان بهڕێ كهوتن و لهگهڵ میر و سهرۆك هۆز و بهگهكان له ترابزۆن و جیوالك كۆبوونهوه و پلانیان دانا چۆن هێرش بكهنه سهر سوپای تورك و كوردستان ڕزگار بكهن.
لهگهڵ ئهم هێزانه روویان له كوردستان كرد, بهڵام دهوڵتی عوسمانی لهڕێی سیخوڕ و بهكرێ گیراوهكانیهوه به پلانهكهی زانی و خۆی بۆ وهڵامدانهوه ئاماده كرد ئهوه بوو لهشكری كورد گهیشتبووه ناوچهی نێوان ترابزۆن و ئارهزرۆم و لهوێدا لهگهڵ سوپای بایبورتی عوسمانی به شهڕ هاتن و پاش بهرگری زۆر ناچار بهرهو چـــیای (أرغانی)پاشه كشهیان كرد و ههردوو سهركرده گیران. له ئهنجامی شكست هێنانی ئهم ڕاپهڕینه بنهماڵی بهدرخانیهكان ژیان و گوزهران و ئاسایشیان تێكچوو و بهرهو خراپی ڕۆیشت, و سوڵتان عبدالحمید خۆی كهوته كاركردن لهسهر ئهوهی ههمیشه چاودێری مناڵهكانی بهدرخانیهكانی دهكرد و دهست بهسهری كردن كه ئهوكات نزیكهی (٣٠٠٠) كهس دهبوون, ئهمهش وای كرد تـــا ماوهیهكی زۆر بیر له راپهرین و شۆرش نهكهنهوه, ناوبانگی بهدرخانیهكان زۆر له ناوچهكانی توركیای گرتبۆوه به تایبهت له كاتهی كه عبدالرزاق نجیب بهدرخان سهرۆكی میوانخانهی سوڵتان بوو توانیبووی دۆستایهتی لهگهڵ ڕووس و ئینگلیز و فهرهنسیهكان پهیدا بكات.سوڵتانیش بڕیاریدا ههموویان پهرش و بڵاو بكات لهناو دهوڵهتدا و ههریهكهیانی نارده شوێنێك تـــــا بواری یهكتر بینین و ههر مهترسهیهك لهسهر دهوڵهت لاببات كه لهمانهوه بێت.بۆ ئهم مهبهستهش ئهمین عالی بهدرخانی باوكی میر جهلادهت كرا به موفهتیشلی دادگا له ئهستهنبوڵ ـ أنقره ـ قۆنیا بهم شێویه دهوڵهتی عوسمانی پهرش و بڵاوی كردنهوه. له ساڵی ١٨٩٨ نامهیهك دهست حكومهتی عوسمانی كهوت كه تیایدا واژووی چهند كهسایهتیهكی بهدرخانیهكانی تێدا بوو دهربارهی رێككهوتنی كوردهكان و بهرپا كردنی شۆرش لهبهر ئهمه ئهمین عالی بهدرخان و براكهیان بۆ ماوهی سێ مانگ زیندانی كرد و دواتر ئازادیان كردن, له ساڵی ١٩٠٦ كاتێك سهرۆكی ههوڵگری ئیستیخباراتی دهوڵتی عوسمانی كوژرا سوڵتان بنهماڵهی بهدرخانهكانی تۆمهتبار كرد به تایبهت عبدالرزاق نجیب بهدرخان و عهلی شامیل بهدرخان , و ههردووكیان بۆ لیبیا دوورخرانهوه. ئهمین عالی بهدرخان و صالح بهدرخانی برای بۆ سپارته دوور خرانهوه تـــــاوهكو ساڵی ١٩٠٨ و لهژێر فشار و تهوژمێكی زۆری نهتهوه ژێر دهستهكانی, سوڵتان ناچار كرا ئهو بهدانه جێبهجێ بكات كه له دهستووری ساڵی ١٨٧٦ هاتبوو, ناوهرۆكی بهندهكهش ئهوهبوو باسی ئازادی و عهدالهت و یهكسانی نهتهوهكانی ژێر دهسهڵاتی عوسمانی دهكرد به واژوو كردنی ئهم بهنده و جێبهجێ كردنی ههموو كهسایهتیه رۆشنبیر و سیاسیه دوور خراوهكان گهڕانهوه كه ئهمین عالی بهردخانیش یهكێك بوو لهوانه و ههر كه گهڕایهوه دهستی دایه كاری ڕۆشنبیری و هۆشیاری پهروهردهیی . له ساڵی ١٩٠٨ ئهمین عالی بهدرخان و شهریف پاشای كوڕی عبیدالله عبدالقادر ئهفهندی و جهنهڕاڵ ئهحمهد زوڵ كهڤاڵ كۆمهڵهیهكیان دروست كرد له ئهستهنبوڵ بهناوی كۆمهڵهی كوردی بۆ پێشكهوتن و بڵندی كه ساڵی ١٩٠٩ پێیان داخراو ناچار كۆمهڵهیهكی تریان پێكهێنا بهناوی كۆمهڵهی كوردی بۆ بڵاوكردنهوهی زانین.
یهكێك له گرنگترین كارهكانی ئهم كۆمهڵهیه كردنهوهی قوتابخانهیهك بوو له (چهنبهرێ تاش) و عبدالرحمان بهردخان بوو به بهڕێوهبهری و دواتر مناڵی بهدرخانیهكان كۆمهڵهیوكیان دروست كرد به ناوی (كۆمهڵهی كوردی بۆ كاروباری كۆمهڵایهتی) دواتر كه سوڵتان ههستی كرد بنهماڵهی بهدرخانهكان و مناڵهكانیان له ژێر فهرمانی ئهو ناجووڵێنهوه و ههستی به جمو جووڵه كوردایهتیهكانی ئهوان كرد بڕیاری دوور خستنهوهیانی دا به تایبهت ئهمین عالی بهدرخان كه ههر جاره و بۆ شوێنێكی دهنارد وهكو عكا ـ نابلوس (له فهلهستین) ـ ساڵۆنیك (له یۆنان) ـ ئهنقهره ـ ڤۆتیا ـ سپارته.
تـــــا له ســاڵی ١٩١٩ ڕوو له ووڵاتانی ڕۆژئاوا دهكات به تایبهت (ئینگلیز) بۆ داواكردنی یارمهتی و هاریكاری و پشتیوانی , لهههمان وهختدا توركهكان ویستیان بیكهن به والـــی دیــار بهكر بهڵام لێی دڵنیا نهبوون بۆیه نهیانكرد چونكه دڵنیا بوو لهوهی ئهمین عالی دهست له بیر و باوهڕی نیشتمانی و نهتهوهیی خۆی ههڵناگرێت و بیر و باوهڕی خۆی به هیچ شتێك ناگۆڕێتهوه.
دوای ئهوه له ســاڵی ١٩٢٢ لایهنگرانی كهمال ئهتاتورك هاتنه سهر تهخت و دهسهڵاتیان گرته دهست بڕیاری كوشتن و گرتنی نیشتمان پهروهرانی كوردیانداكه بنهماڵهی بهدرخانهكان یهكێك بوون لهوانه, چونكه پێیان وابوو بهدرخانیهكان بیر له جیا كردنهوی كردستان دهكهنهوه له دهسهڵاتی تورك بۆیه ناوی ئهمین عالی و ههرپێنج كوڕهكهی سورهیه ـ جهلادهت ـ كامهران ـ تۆفیق ـ سهفدهر له نێو لیستی ناوهكان بوون.لهبهر ئهمهش ئهو نیشتمان پهروهرانه خۆیان له حكومهتی توركی دهشاردهوه و ئهمین عالی و كوڕه گهورهكهی سورهیه توانیان بهرهو میسر ههڵبێن و له قاهیره نیشتهجێ بوون , میر جهلادهت و كامهران و تۆفیق و سهفدهر به یارمهتی سورهیهی برا گهورهیان توانیان بهرهو ووڵاتی ئهڵمانیا بڕۆن و دهرباز ببن و لهوێ خوێندنیان تهواو كرد.
KURDISH GUIDE 